Pomysł nr 11.

Czy w gramatyce jest miejsce na miłość? Na zauroczenie? Romansik? Niewielu zauważa, ale składnia to wynik gorących uczuć i silnych powiązań!


Będą potrzebne:

  • pocięte zdania, np. Piękna Penelopa myślała dniem i nocą o ukochanym Odyseuszu.

  1. Dzielę zespół na kilkuosobowe grupy (liczbę uczestników w grupie określa liczba części pociętego przeze mnie zdania).
  2. Rozdaję uczniom uprzednio pocięty cytat (każdemu jedną część zdania) i proszę, żeby zorganizowali się w zdanie. Obserwuję, jak wykonują ćwiczenie.
  3. Zapisujemy na tablicy cytat – rozwiązanie zagadki.
  4. Ważny jest komentarz do wykonanego ćwiczenia. Czy grupa zaczęła od odnalezienia orzeczenia, później podmiotu? Dlaczego podmiotem nie mógł być inny wyraz (tu: Penelopa)? Co określa podmiot? Dlaczego akurat jest to ten wyraz? Co dopełnia orzeczenie? Itd.
  5. Podsumowuję (uzupełniam obserwacje uczniów) i wprowadzam pojęcia związków składniowych.

Tak jak podczas rozbioru logicznego, rozpoczynamy od szukania orzeczenia, czyli czasownika w formie osobowej. Dzięki temu możemy odnaleźć podmiot, a później dopasować inne części zdania.

To król zdania – orzeczenie orzeka o swojej wielkiej miłości – podmiocie, królowej składni! Razem tworzą w zdaniu związek główny.

związek główny
związek główny

Podmiot narzuca orzeczeniu formę gramatyczną (liczbę, czasem rodzaj), co pełne miłości orzeczenie przyjmuje i wyraża końcówką. Dlatego będzie kot (l.poj.) tańczył (l.poj), a nie kot tańczyły, co wydaje się oczywiste, ale nie zawsze jest takie proste.

Tę miłosną sytuację wyrażoną w końcówkach nazywamy ZWIĄZKIEM ZGODY.

związek zgody
związek zgody

Związek ten zachodzi również między przydawką wyrażoną przymiotnikiem a rzeczownikiem, np. piękny kot, pięknego kota, pięknemu kotu itd.

Orzeczenie prócz związku głównego wchodzi też w związki poboczne (oho! romans!).

I tak mamy związek rządu między orzeczeniem a dopełnieniem, gdzie dopełnienie niczym zaślepiony miłością kochanek pozostanie nieruchome fleksyjnie, jego forma się nie zmieni, np. kochałam, kocham, będę kochała —> (kogo? co?)  Cię/pączki.

8643F756-DAB8-4A22-8454-28A64D81693A

Forma orzeczenia może się zmieniać, dopełnienie, na obrazku wyraz Cię, pozostanie niezmiennie w formie biernika.

Ze związkiem rządu mamy do czynienia również między przydawką wyrażoną rzeczownikiem a rzeczownikiem, np. pączek Grzesia. Pączek może zmieniać końcówki, natomiast wyraz określający do kogo należy pączek, pozostanie niezmiennie w dopełniaczu (kogo? czego?):

M. pączek Grzesia

D. pączk-a Grzesia

C. pączk-owi Grzesia

B. pączek Grzesia

N. pączki-em Grzesia

M. pączk-u Grzesia

W. pączk-u Grzesia!

 

Ostatni związek to związek przynależności między orzeczeniem a okolicznikiem:

F14C7242-CCEE-44A0-A44A-4139C9F66A8E